Prawdopodobnie już jutro, tj. 11 września 2025 roku wydana zostanie opinia Rzecznika Generalnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w sprawie C-471/24, dotyczącej kredytu z oprocentowaniem opartym na wskaźniku WIBOR. Sprawa została zainicjowana w maju 2024 roku przez Sąd Okręgowy w Częstochowie, który postanowił skierować do TSUE cztery pytania prejudycjalne. Odpowiedzi na te pytania mogą mieć kluczowe znaczenie dla milionów kredytobiorców w Polsce i zadecydować o przyszłości WIBOR-u w polskim systemie prawnym.
Tło sprawy: WIBOR i jego kontrowersje
WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) to wskaźnik referencyjny ustalany codziennie przez największe polskie banki na podstawie deklarowanych kwotowań dotyczących stóp procentowych pożyczek międzybankowych. Na jego podstawie wyliczane są stopy procentowe kredytów z oprocentowaniem zmiennym, w tym kredytów hipotecznych. WIBOR obowiązuje w Polsce od wielu lat, jednak jego stosowanie budzi coraz większe kontrowersje.
Zgodnie z unijnym rozporządzeniem BMR (Benchmark Regulation), WIBOR powinien opierać się na rzeczywistych transakcjach zawieranych na rynku międzybankowym tj. na udzielaniu sobie przez banki pożyczek na różne okresy spłaty – 1, 3 lub 6 miesięcy. Problem polega na tym, że od dłuższego czasu transakcje na rynku międzybankowym w okresie dłuższym niż kilka dni, na których oparty jest WIBOR, praktycznie nie mają miejsca. W związku z tym, wyliczanie wskaźnika na podstawie jedynie deklaracji banków, a nie rzeczywistych transakcji, może stwarzać ryzyko manipulacji wysokości wskaźnika, co budzi obawy o potencjalne korzyści banków związane z zawyżaniem WIBOR-u wedle zasady, że im wyższy wskaźnik tym większa rata dla kredytobiorcy i w konsekwencji większy zysk banków.
Przebieg postępowania przed TSUE
Sprawa C-471/24, która została zainicjowana przez Sąd Okręgowy w Częstochowie, dotyczy ważnej kwestii stosowania wskaźnika WIBOR w umowach kredytowych, w kontekście zgodności postanowień umownych odwołujących się do wskaźnika WIBOR z Dyrektywą 93/13/EWG, dotyczącą nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami. Sąd, w ramach postępowania sądowego, skierował pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), pytając: (i) czy sądy krajowe mogą badać postanowienia umów kredytowych dotyczących zmiennego oprocentowania opartego o WIBOR? (ii) czy takie postanowienia podlegają kontroli pod kątem przejrzystości i zrozumiałości dla konsumenta? (iii) czy zapisy dotyczące zmiennego oprocentowania w oparciu o WIBOR mogą oznaczać, że klauzula jest nieuczciwa i narusza dobre obyczaje, w szczególności gdy kredytobiorcy nie zostali odpowiednio poinformowani o ryzyku związanym z takim oprocentowaniem. Dotyczy to zwłaszcza braku przejrzystości co do sposobu wyliczania WIBOR-u, możliwości jego manipulacji oraz niewskazania alternatywnego wskaźnika referencyjnego, który kredytobiorca mógłby wybrać w umowie oraz (iv) co powinno się dziać w przypadku, gdy postanowienia umowy dotyczące WIBOR-u zostaną uznane za nieuczciwe. Sąd pyta, czy w takiej sytuacji możliwe jest dalsze funkcjonowanie umowy kredytowej, w której WIBOR zostałby zastąpiony np. oprocentowaniem stałym opartym jedynie na marży bankowej („margin-only”) czy też stanie się ona nieważna w całości?
Oczekiwania związane z opinią Rzecznika Generalnego TSUE
Opinia Rzecznika Generalnego TSUE, która zostanie ogłoszona 11 września, będzie miała kluczowe znaczenie dla dalszego biegu sprawy. Choć opinia ta nie jest wiążąca dla Trybunału Sprawiedliwości, to jednak stanowi istotną wskazówkę co do przyszłego orzeczenia TSUE. W przypadku, gdy opinia Rzecznika Generalnego TSUE będzie prokonsumencka, istnieje duże prawdopodobieństwo, że TSUE podejmie decyzję, która będzie korzystna dla kredytobiorców. W szczególności chodzi o możliwość weryfikacji przez sądy krajowe postanowień umownych dotyczących wskaźnika WIBOR, jak również ustalenie, czy banki dopełniły swoich obowiązków informacyjnych wobec konsumentów.
W przypadku, gdy Trybunał uzna, że WIBOR jest wskaźnikiem, który nie spełnia standardów przejrzystości oraz adekwatności wymaganych przez przepisy Unii Europejskiej, jego skutki mogą być daleko idące i korzystne dla kredytobiorców. Przewiduje się kilka potencjalnych scenariuszy:
- Usunięcie WIBOR-u z umowy kredytowej – w przypadku uznania WIBOR-u za niezgodny z unijnymi standardami ochrony konsumentów, możliwe będzie usunięcie tego wskaźnika z umowy kredytowej, co oznaczałoby, że oprocentowanie kredytu będzie opierać się wyłącznie na marży banku;
- Możliwość uznania umowy za nieważną – w skrajnych przypadkach, jeżeli sądy uznają, że postanowienia dotyczące WIBOR-u w umowie kredytowej zostały wprowadzone w sposób niezgodny z prawem, możliwe będzie unieważnienie całej umowy, co mogłoby prowadzić do obowiązku spłaty tylko samego kapitału, bez odsetek, na zasadzie tzw. „kredytu darmowego”. Taki scenariusz miałby fundamentalne znaczenie dla kredytobiorców, eliminując długotrwałe obciążenie wynikające z nieprawidłowych postanowień umownych;
- Zwolnienie z obowiązku spłaty nadpłaconych odsetek – kredytobiorcy, którzy przez lata płacili wyższe odsetki z powodu nieadekwatności WIBOR-u, mogliby liczyć na możliwość ubiegania się o zwrot nadpłaconych kwot.
Przyszłość WIBOR-u w Polsce
Warto dodać, że pomimo wsparcia, jakie WIBOR otrzymuje od polskich instytucji państwowych (m.in. KNF, NBP, Ministerstwo Finansów), trwają prace nad zastąpieniem go nowym wskaźnikiem referencyjnym. Obecnie kierunek prac zmierza w stronę wprowadzenia wskaźnika POLSTR– typu risk-free rate, opartego na rzeczywistych transakcjach depozytowych. Jego kluczową różnicą w stosunku do WIBOR-u jest pominięcie mniejszych podmiotów finansowych oraz koncentracja na transakcjach jednodniowych realizowanych przez banki i największe instytucje, co ma na celu poprawę stabilności oraz odporności wskaźnika na manipulacje. Co ważniejsze, POLSTR jest zgodny z unijnym rozporządzeniem BMR i opiera się na rzeczywistych transakcjach rynkowych, co czyni go bardziej transparentnym i wiarygodnym narzędziem. Zgodnie z zapowiedziami, POLSTR ma być stopniowo wprowadzany w nowych umowach kredytowych, a od 2027 roku ma rozpocząć się proces zastępowania WIBOR-u w istniejących umowach kredytowych.
Wnioski
Wydanie opinii Rzecznika Generalnego w sprawie C-471/24 jest jednym z ostatnich etapów w procedurze sądowej, która może zadecydować o przyszłości WIBOR-u w Polsce. Nie przesądza jeszcze o ostatecznym rozstrzygnięciu, ale w praktyce bardzo często wskazuje kierunek, w jakim podąża późniejszy wyrok TSUE. Jeżeli TSUE uzna, że WIBOR jest wskaźnikiem, który może być przedmiotem kontroli pod kątem abuzywności, a kredytobiorcy nie zostali należycie poinformowani o ryzyku zmiennej stopy procentowej, to wyrok w tej sprawie może stanowić przełom w polskim prawie cywilnym i finansowym, a także otworzy możliwość dochodzenia roszczeń przez kredytobiorców w Polsce.
W przypadku korzystnego dla konsumentów wyroku, banki będą zobowiązane do odpowiedniej zmiany praktyk związanych z oferowaniem kredytów opartych na WIBOR-ze, a także do spełnienia wymogów informacyjnych i transparentności wobec swoich klientów.
Wnioski z tej sprawy mogą również przyspieszyć proces zastąpienia WIBOR-u przez bardziej przejrzysty wskaźnik, co byłoby zgodne z dążeniami unijnymi i międzynarodowymi, mającymi na celu poprawę funkcjonowania rynku finansowego w Europie.